DE PROSTAAT : 's Mans probleemgebied, door Prof. dr. R. Vereecken, op 1 oktober 2001
Letterlijk ter elfder uur hadden wij nog geen vervanger gevonden voor Prof. Luc Baert die zich enkele dagen voordien ongeschikt gemeld had. Prof. R. Vereecken, pas Emeritus als uroloog van U.Z.K.U. Leuven, aanvaardde, hoewel onvoorbereid, om ons acuut (prostaat)probleem op te lossen.
WAT IS DE PROSTAAT ?
De prostaat of voorstanderklier is een klein kastanjegroot orgaan dat bestaat uit meerdere langgerekte klieren omgeven door spierbundels. De klieren produceren een melkachtig prostaatvocht dat bij de zaadlozing mee uitgestoten wordt.
De prostaat ligt aan de onderkant van de blaas en rond de urinebuis. Dit maakt duidelijk dat een opzwelling van de prostaat met een zeker dichtklemmen van de urinebuis kan gepaard gaan wat dan op zijn beurt plasproblemen kan veroorzaken.
Belangrijk is te weten dat de prostaat bestaat uit een "perifere zone" ook kapsel genaamd, uit een "centrale zone" met klierweefsel en tussenin loopt de "urethra" of urinebuis.
De prostaat bestaat anderzijds uit twee kwabben (linker en rechter) waartussen een gleuf. De dokter kan de grootte en consistentie van de prostaat met de wijsvinger aftasten langs het aarskanaal (= p.p.a. of palpatio per anum). Mannen schrikken ten onrechte terug voor dit wat ongewoon doch banaal onderzoek.
DRIE AANDOENINGEN WORDEN TOEGELICHT
1. De "prostatitis" of prostaatontsteking vindt meestal haar oorsprong in de perifere zone zij komt voor bij jonge personen tussen 25 en 50 jaar en gaat gepaard met een griepaal syndroom met koortsrillingen en frequent wateren, wat bovendien pijnlijk is. Dit wordt in de regel behandeld met antibiotica.
2. De "goedaardige prostaathypertrofie"
Een vergroting van de prostaat is een normaal verschijnsel naarmate men ouder wordt, soms reeds goed merkbaar vanaf 40 jaar. De mannelijke hormonen zouden daarin een centrale rol spelen. De consistentie van het weefsel dat in omvang toeneemt is belangrijker dan de omvang, immers hoe harder en stijver hoe meer kans dat de urinebuis toegeknepen wordt. De meeste hebben geen klachten voor ze 60 jaar zijn.
KLACHTEN :
-
frequent wateren overdag doch ook 's nachts meerdere keren moeten opstaanBuiten de plasproblemen zijn er geen klachten en weinig risico's vandaar dat men spreekt van goedaardig. Op zichzelf veroorzaakt dit geen prostaatkanker en is er ook geen gevolg van.
Wel is het zo dat na operatief verwijderen van dit hypertrofisch weefsel de kapsel nog aanwezig blijft en dus ook het risico op prostaatkanker nog aanwezig is.
VERWIKKELINGEN
- eventueel blaasinfectie door stase van een hoeveelheid urine in de blaas.
- uitzetten van de blaas door overdruk van de prostaat op de urinebuis. Dit kan soms tot acute blokkering leiden wat zeer pijnlijk is. Een dringende sondering is dan noodzakelijk. Dit gebeurt door het plaatsen van een sonde langs de penis tot in de blaas of door rechtstreeks met een dikke naald te puncteren in de blaas. Eens zover verdwijnt onmiddellijk de hevige pijn. Meestal zal dit een verdere behandeling noodzakelijk maken.
- een langzame verzwakking van de blaasspieren kan op de lange duur een bedreiging worden voor het uitvallen van de nieren.
ONDERZOEKEN
- Een goede bevraging door de arts rond de problemen maakt al veel duidelijk.
- Het hoger gemelde p.p.a. kan een zeer goed beeld geven van het volume en de hardheid van de prostaat. Het ontdekken van eventuele knobbels kan verder onderzoek naar kanker verantwoorden.
- Een plasproef kan aanduidingen geven over de druk en het debiet van de urinestraal.
- Een aanvullend echografisch onderzoek kan veel duidelijkheid bijbrengen zoals in figuur 2 aangetoond.
BEHANDELING
- Een afwachtende houding kan aangewezen zijn en doet de klachten soms spontaan verdwijnen.
- Geneesmiddelen :
Thans zijn er geneesmiddelen voorradig die gunstig de klachten kunnen beïnvloeden door ontspanning van de spieren in de prostaat en rond de urinebuis of door inkrimping van de prostaat.
- Chirurgisch :
a) Bij een niet al te grote prostaat gebeurt een Trans urethrale resectie van de prostaat (TURP) : langs de urinebuis wordt een gedeelte van de prostaat endoscopisch weggesneden. Deze ingreep is gemakkelijk te doen doch vergt een korte kliniekopname.
b) Zeer grote prostaat : Deze wordt abdominaal langs de blaas verwijderd. Let wel de kapsel van de prostaat blijft in beide gevallen aanwezig zodat het potentieel risico op prostaatkanker blijft waardoor nadien jaarlijks preventief onderzoek aangewezen blijft.
Impotentie is na deze ingreep eerder zeldzaam daar het erectiemechanisme zelden beschadigd wordt doch psychologisch is de vrees veelal aanwezig. Het orgasme kan soms zonder zaadlozing gebeuren na een ingreep doch dit heeft geen invloed op de genotgevoelens, wél op de vruchtbaarheid.
3. De "prostaatkanker"
De prostaatkanker gaat uit van de perifere zone of kapsel. Het is een belangrijke doodsoorzaak bij mannen boven de 50 jaar.
Ook in België stijgt het aantal doden per jaar t.g.v. prostaatkanker. Deze is echter zeer goed behandelbaar op voorwaarde dat hij tijdig ontdekt wordt.
Op 75 jaar heeft 1 op 12 kans om deze kanker te ontwikkelen. Op 80 jaar zou zelfs 60 % haardjes van kankercellen hebben. Op oudere leeftijd echter kan die uitermate traag ontwikkelen zodat men van een slapende kanker spreekt.
Belangrijk is dus niet te wachten op klachten want anders zou men te laat kunnen komen met uitzaaiingen als gevolg en ongeneesbaar.
Bij klachten gelijkaardig aan de bovenvermelde is uitstel op onderzoek uit den boze. Naast de bovenvermelde onderzoeken is de P.S.A.-test (= prostaatspecifiekantigeentest) zelfs preventief vanaf 50 jaar tot 70 jaar jaarlijks voor alle mannen sterk aangeraden. Indien familiaal bij vader en/of broer(s) al prostaatkanker werd vastgesteld is het risico duidelijk hoger en raadt men een P.S.A.-test preventief reeds vanaf 40 jaar aan.
Met deze test wordt dit prostaatspecifiekeiwit dat in de prostaatklier wordt afgescheiden in het bloed gemeten via een klein afgenomen bloedstaal. De test is bovendien goedkoop.
- De concentratie ervan is leeftijdsgebonden.
- De concentratie mag maar 20 % per jaar stijgen.
- Een goedaardige prostaatvergroting kan eveneens de P.S.A. sterk doen stijgen.
- Ook een prostaatontsteking of een anaal onderzoek kan oorzaak zijn van abnormale stijging.
Dus de P.S.A. geeft een richtingswaarde die door huisdokter en/of specialist opgevolgd en deskundig geëvalueerd grote waarde heeft.
Bij abnormale waarden dient verder gezocht en prostaatkanker via echografie en/of biopsie uitgesloten te worden.
Gezien op hogere leeftijd prostaatkanker frequent voorkomt en bovendien traag evolueert betwijfelt men de systematische preventieve opvolging boven de 70 jaar. Bij goede gezondheid echter met nog lange levensverwachting blijft hij echter individueel toch zinvol.
BEHANDELING
Sommige lokale tumoren die zeer traag evolueren dienen alleen rustig opgevolgd.
-
ChirurgischVolledige prostaatwegname is de meest radicale ingreep. Zeer dikwijls met impotentie tot gevolg en soms ook beperkte incontinentie die mits aangepaste kine hersteld wordt.
-
BestralingBij weigering van chirurgie of als de heelkunde tegenaangewezen is. Dit kan soms genezing geven. Sommige nevenwerkingen van de bestraling kunnen (tijdelijk) aanwezig zijn.
-
HormonaalTestosterone dat de groei van de prostaatkanker stimuleert wordt afgeremd via meerdere hormonale invalswegen.
Vooraf dienen uitzaaiingen naar bot of lymfeklieren nagecheckt en zo het stadium van de kanker gedefinieerd te worden.
Een vroege opsporing en behandeling in een geneesbaar stadium doet het risico op overlijden zeker sterk verminderen.
Prof. R. Vereecken brak meer dan één lans voor een geneeskunde op mensenmaat waarbij een goed contact met en tijd voor de patiënt belangrijk zijn samen met een gericht klinisch onderzoek dat selectief aangevuld wordt met de slechts noodzakelijke technische onderzoeken.
Hoe dan ook werd zijn uiteenzetting door het voltallig publiek, waaronder voor 't eerst meer dan 50 % prostaten aanwezig, met een warm applaus afgesloten.
Prof. R. Vereecken heeft ons meer dan twee uren op een zeer ludieke en boeiende manier breed geïnformeerd alsook overtuigd van het nut van dit jaarlijks preventief onderzoek waarvoor onze oprechte dank.
Frans Pollefeyt