Octavio Paz geeft de toon aan van deze namiddag :

"Het irreële woord maakt de stilte reëel"¼ elk woord is eigenlijk irreëel.

Vandaag begeleidt Mevrouw Wellens voor de derde maal een cyclus om met ons poëzie te ont-dekken. In het gedicht, zo zegt zij, legt de auteur een verhoogd ervaringsmoment vast. Wie het gedicht leest kan delen in de ervaring van geluk van de dichter of kan in verlies en verdriet zielsverwantschap ervaren. Dat kan…als men hoort wat niet wordt gezegd, als men leest tussen de regels, als men het beeld doorziet en daarachter het thema weet te lezen. De lezer daalt af van het glanzend oppervlak van de dingen naar de eenzaamheid en beslotenheid van de beleving. Vandaag lezen we Ida Gerhardt, waarschijnlijk de grootste Nederlandse dichteres van de 20^e eeuw.

In ‘Onvervreemdbaar’ horen wij hoe zij zoekt naar ‘de tijdelozen’, de grote auteurs:

"Dit wordt ons niet ontnomen:lezen,/ en ademloos het blad omslaan,/ ver van de dagelijksheid vandaan.(…) Die lezen…wenkt een wereld waar de groten, / de tijdelozen voortbestaan./ Tot wie wij kleinen mogen gaan;/ de enigen die ons nooit verstoten." Dat is het verhaal van Gerhards leven. – We delen onze kennismaking in vijf fasen in.

‘Het gebed’ : "Driemaal per dag, naar vaste wetten,/ nemen zij de eigen plaatsen in,/ en gaan zich rond de tafel zetten;/ van haat eendrachtig : het gezin./De vader heeft het mes geslepen,/de kinderen wachten, wit en stil.De moeder houdt haar bord omgrepen/ alsof zij het vergruizelen wil.(…)/ de disgenoten…geschikt tot een onzichtbaar kruis" : star, gesloten gezin waarin zij opgroeit.

In ‘Sonnet voor mijn moeder’ "Gij hebt, Moeder, dit leven zwaar gedragen./ Gelijk ik het zwaar draag. Wij zijn verwant./ Wij horen in dit stormbevochten land/ van kavels, tussen dijk en stroom geslagen. (…)/ Ik ben genezen van het bitter kwaad./ En eer in stugheid, wie gij zijt geweest:/ van mijn talent de donkere moedergrond." In de natuur wordt zij bewogen (water, storm, dieren). In moeder erkent zij de oorsprong van haar dichten.

Wanneer moeder zich verdrinkt in de stroom, schrijft zij een objectief ‘Radiobericht’ : "Te Grave beneden de sluis…/mag mij het water sleuren/ ‘Wij geven de waterstand’/ O God hoe kon, het gebeuren -/ gesloten het venster, de deuren,/ gebannen uit liefde en huis. (…)" Grave is moeders graf geworden…en is tevens teken van hoop : "Grave, dat is groen land/ en water, dat draagt mij thuis." Maar in ‘Forlorn’ zegt zij :"Ik kan niet vinden waar gij zijt,/ noch waar ik zelf ben in pijn."

‘In memoriam patris’ een intens samen beleefd moment "Mijn vader heeft de waterlaarzen aan/ Wij zijn samen de Lekdijk afgekomen./ Ik ben voor mijn verjaardag meegenomen :/ hij moest vandaag bij het gemaal langs gaan./ Gemaal : dat is je vader horen noemen/ de vreemde woorden van een andere taal ( …) ’Dat is een man, daar kun je staat op maken’(…) Geen noodweer en geen wereld kan mij raken…" : vertrouwen dat zij aan vader dankt, besef dat hij haar taal verruimt. Taal in haar leven is een nieuw thema dat nauw met vader verbonden is, hij openbaart de wereld via de woorden. (Vader was leraar en hoofd van het gemaal, d.i. het polderbeheer)

In het gedicht ‘Biografisch’ belijdt zij haar roeping t.a.v. taal :"De taal slaapt in een syllabe/ en zoekt moedergrond om te aarden./: Vijf jaren is oud genoeg./ Toen mijn vader, die ik het

vroeg,/ mij zeide : ‘dat is een grondel,’/ -en ik zàg hem, zwart in de sloot-/ legde hij het woord in mij te vondeling, /open en bloot./ Waarvoor ik moest zorgen,/ met mijn leven moest borgen:/ tot aan mijn dood." Vader spreekt en zij ziet; zoals de grondel zoekt zij de moedergrond. Vader legt het woord in haar en voor die vondeling moet zij zorgen. Zij wordt moedergrond voor vele woorden…

‘Dageraad’ : "Ik zag een kalfje bij de moeder drinken,/een stille handeling die hier nog mag./(…) bevreesd waadde ik weg van wat ik zag." Het gebeuren zo open en toch in schroom van intimiteit gehuld "half slapend in dit drinkend te verzinken". In dit tafereel ("dat hier nog mag") beleeft zij de verharding en kilte van de veranderende wereld. Zij trekt een miniem gebeuren in de natuur open naar de kosmos en de mens. Met één woord slechts, ‘bevreesd’, spreekt zij uitdrukkelijk over haar persoonlijke gevoelens bij een beeld dat veel oproept.

Zo mogelijk nog meer direct ontroerend en tegelijk op dieper niveau de eenzaamheid van de mens, "zelfs nu gij bij mij zijt", openleggend zijn de gedichten over een "zwaluw, aan het venster doodgevlogen" of over de sneeuwhaas geschoten en "bloedend tussen het groene koren " en klagend met een kinderstem, die het lot van onschuldigen oproept :"Wier zuivere staat men moest verstoren/ hoe, in den dood, geleekt gij hem".

Als lerares las zij met haar leerlingen de Phaedo van Plato, dialogen over onsterfelijkheid. Een anecdote inspireert haar het gedicht ‘Psychè’. Zij had uitgelegd hoe psychè in het Grieks zowel ziel als vlinder betekent, de vlinder die uit de cocon, een schijn van leven, ontsnapt en naar het echte leven vliegt. Toen ritselde een dagpauwoog aan het raam van de klas.

"En ieder zag/ de purperen gloed, die op zijn vleugels lag;/ de ogen waar het aetherblauw in brandt Ten laatste…bracht hem een jongen weg. Onaangerand,/ zei hij , was hij ontweken naar het blauw."

We voelen hier eens te meer de sensibiliteit van Gerhardt die het tafereel vertelt en daarin als diep religieus mens haar overtuiging laat zien : de mooie aardse dingen en wezens zijn schijn en leven is daaruit opstijgen "ontweken naar het blauw".

In ‘Het beloofde land’ vinden we , met in filigraan bijbelse allusies, thema’s die we al tegenkwamen. Nogmaals een tableautje: "Een koopman met een tros ballonnen/ riep op de Dam:’wie maakt me los?’/ Een man werd door zijn roep gewonnen/ en kwam en kocht de hele tros.(…) / En zonder te weten wat hen trok" vormden omstanders een kring, zeer stil. Die hem kocht trok de koorden van de ring : "En dansend was hij al ontstegen,/ die van ons ieder medenam/ wensen een leven lang verzwegen," Het gedicht eindigt met het woord ‘de druiventros van Kanaän’. Het is als een liturgisch lied over het losmaken uit de beklemming, een bevrijding (de cocon), afscheid, in vreugde opstijgend naar het eindeloze, realisatie van ieders onuitgesproken wensen, het beloofde land.

In nog andere, korte gedichten (Moerdijk, Verwachting, Na de vloed…) spreekt zij haar verlangen uit naar het licht, "het raadsel van de hoge ouderdom : het prijsgegeven zijn en alreeds vrij./ Het raken aan de zomen van het licht."

Eens te meer was deze namiddag voor ons een intense beleving van wat de sterke poëzie van Ida Gerhardt uitdrukt.

Jan Van Nuland