Professor Peters confronteert ons om te beginnen met de stijl van de justitie veertig jaar geleden : ouders van een vermoorde zoon ontvingen een briefje van de rechtbank "u kunt een pak met de kleren van uw zoon komen ophalen op het justitiepaleis tijdens de kantooruren".

Tijdens en na de hele procedure hadden die ouders geen enkel ander contact met de justitie gehad. Koud, administratief, net niet onbeleefd. Dat is vandaag de dag nauwelijks nog denkbaar.

Vroeger was er in de strafrechtsbedeling alleen aandacht voor de schending van de openbare orde. Een misdrijf werd gezien als een conflict tussen overheid en dader. In een recenter stadium werd rehabilitatie van de dader, die opnieuw in de samenleving moest worden ingepast, een (niet helemaal gerealiseerde!) bekommernis. Thans krijgt het slachtoffer eveneens aandacht, wordt het in de strafuitvoering betrokken.

Deze evolutie werd op gang gebracht door de confrontatie met niet-westerse culturen. In Australië bij de Aborigenals, in Nieuw-Zeeland bij de Maori’s len in Noord-Amerika bij de Indianen wordt een misdrijf traditioneel via bemiddeling tussen dader en slachtoffer "goedgemaakt". In Canada werd die benadering informeel overgenomen bij de protestantse gemeenschappen van Mennonieten, later werd geleidelijk gepoogd ze in de gangbare strafrechtsbedeling in te passen.

Aandacht voor het slachtoffer was er reeds vroeger in de criminologische wetenschap die bekommerd was om een objectieve benadering van de dader. Die aandacht bleef beperkt tot de vraag in welke mate het slachtoffer aanleiding tot het misdrijf had gegeven en of het wel weerstand had geboden. Het slachtoffer werd maar al te dikwijls in de samenhang geblameerd of zelfs medeschuldig verklaard. Het werd een courante evaluatie van diefstal en vooral verkrachting. De feministische beweging kwam daar uiteraard tegen op. Om efficiënt te zijn moesten de slachtoffers zelf durven spreken. Politie en justitie behoorden eindelijk ook naar hen te luisteren. Vluchthuizen en crisisopvang werden in de jaren zeventig georganiseerd. In de jaren tachtig ontstonden in ons land, onder de impuls van slachtoffers en van universitaire onderzoeksgroepen, diensten voor slachtofferhulp. De KUL speelde in dat vlak een leidende rol.

De ideeën beginnen thans door te dringen, het beleid en de justitie te inspireren. Ook voor slachtoffers van ongevallen, rampen en machtsmisbruik neemt de aandacht toe. In zowat alle domeinen leren justitie en politie samen te werken met medische en sociale diensten, wordt er psychologische en juridische hulp geboden.

Die evolutie opende ook een nieuwe weg in de strafrechtsbedeling en haar doelstellingen.

Naast de repressie van de daad en de resocialisatie van de dader komt nu het herstel van het aangerichte kwaad bij het slachtoffer evenals de maatschappelijke pacificatie op de voorgrond: herstelrecht.

Het proces en de straf blijven waardevol op zich. Maar in herstelrecht gaan de drie partijen – slachtoffer, dader, justitie – met elkaar praten, ja zelfs samen rond de tafel zitten. Door dat gesprek kan de dader begrijpen welke schade hij heeft aangericht en er met meer besef de verantwoordelijkheid voor op zich nemen. Het slachtoffer kan zijn pijn en frustraties uiten en verwerken. Samen kunnen de partijen tot billijke materiële en psychologische oplossingen geraken en een overeenkomst sluiten die door een neutrale derde als bemiddelaar wordt bevestigd. Zo’n bemiddeling is maar mogelijk wanneer al de betrokkenen hier uit vrije wil aan deel nemen, iedereen de procedure als vertrouwelijk ervaart en zich als evenwaardige persoon beschouwd weet.

Het kan gaan om "strafbemiddeling". Daarin speelt het Openbaar Ministerie een centrale rol.

Het selecteert de dossiers. Die hebben betrekking op feiten waarvoor maximaal twee jaar straf wordt gevorderd. Wanneer het slachtoffer genoegdoening krijgt vervalt de strafvordering. Die procedure is sedert 1994 bij wet geregeld en impliceert de interventie van een bemiddelingsmagistraat en een justitie-assistent. Jaarlijks worden er ongeveer 6000 dossiers op die wijze behandeld, 88% wordt succesvol afgesloten.

Daarnaast is er "herstelbemiddeling" in gevallen van ernstige delinquentie. Het Openbaar Ministerie vervolgt maar nodigt tevens slachtoffer en dader tot bemiddeling uit. Op die wijze kan het slachtoffer de geleden pijn en schade in confrontatie met de dader verwerken terwijl de dader zich bewust wordt van de ernst van zijn daad. In ongeveer 50% van de dossiers wordt een overeenkomst bereikt. Die procedure – met bemiddelaar, locale stuurgroep en nationale koepel – is wel heel arbeids- en tijdsintensief. In de huidige fase van realisatie van dit project worden er jaarlijks ongeveer 50 dossiers per gerechtelijk arrondissement afgewerkt.

Tenslotte is er "herstelgerichte strafuitvoering". Dat wil zeggen dat er ook tijdens de gevangenschap nog een herstelgericht beleid wordt gevoerd. De delinquent krijgt het slachtoffer met zijn problematiek te zien terwijl het slachtoffer wordt ingelicht over de strafuitvoering. Deze benadering stuurt aan op een cultuurverandering in de gevangenis (cultuur van respect) en stelt de gevolgen van het misdrijf aanwezig in de gevangenis. Ze impliceert informatie en sensibilisering van het personeel. Het is nog een pilootproject dat in 6 gevangenissen wordt uitgetest.

Het slachtoffer wordt meer en meer erkend als volwaardige partner in de benadering van de delinquent en van de delinquentie in het algemeen, is immers zeker zo intiem betrokken in de gepleegde daad als de "openbare orde"! Als zodanig wordt er ook in de strafrechtsbedeling rekening mee gehouden op een wijze die van een heel andere aard is dan de traditionele "burgerlijke partij-stelling". het herstelrecht moet nog "inburgeren". Het zal zodoende in de toekomst nog uitbreiden en bijdragen tot de maatschappelijke pacificatie.

Jan Van Nuland