Zingeving en Ethiek

Open venster op de wereld: ZINGEVING EN ETHIEK IN DE HEDENDAAGSE SAMENLEVING, door prof. Roger Burggraeve

Volgens KANT zijn er drie grote levensvragen :

Wat kan ik weten ?
Wij moeten streven naar betrouwbare kennis en de voorwaarden daartoe scheppen (wetenschap, ervaring).
Wat moet ik doen ?
Wanneer handel ik menswaardig ? Vanuit ervaring of verontwaardiging over onrecht, zijn vele morele bewegingen en regels ontstaan (bv. vrij recent : verklaring van de rechten van de mens, vrouwenrechtenbeweging, dierenrechtenbeweging, homobeweging, ...).
Wat mag ik hopen ?
Je kan niet alles weten. Je wordt geconfronteerd met je eindigheid.
Wat is de zin van dit alles ? Deze vraag verdwijnt niet met het verdwijnen van de religie.

In zijn uiteenzetting gaat prof. Burggraeve vooral in op punt twee (met vele ‘verhaaltjes’ en anekdotes) :

Wat moet ik doen ? Ethiek als zingeving.

Er zijn drie aspecten of niveaus van zingeving :

De betekenis van wat mensen doen (la signification).
Wie is de persoon die een daad stelt ? Wij kijken niet alleen naar de buitenkant, naar de daad zelf.
Over wie gaat het en waarom doen mensen wat ze doen ?
Vooraleer een oordeel te vellen, kijken wij naar de binnenkant : de motivatie, de emotie, het onbewuste ... De ethicus neemt de persoon au sérieux, heeft aandacht voor zijn levensverhaal (narratieve ethiek).
Hij probeert met voldoende redelijkheid te zien wie de persoon is.
De richting van wat mensen doen (le sens).
Je doet iets wat effect heeft. Een daad heeft gevolgen. Daden die slechte gevolgen hebben worden afgekeurd en ontraden of verboden.
Een realistische benadering geeft regels (geboden) aan, die zelden positief geformuleerd zijn maar wel als verboden, als iets wat je niet mag doen.
De morele tradities in onze verschillende levensbeschouwelijke opvattingen, zijn meestal geformuleerd als verboden.
De moraal houdt zich (gelukkig maar) niet zozeer bezig met wat je wel moet doen. Dat behoort tot de menselijke keuzevrijheid.
Vergelijk met het beeld van het gevulde glas : de bodem in het glas is voorwaarde voor inhoud (zonder bodem is er geen inhoud), maar bepaalt niet de inhoud !

Het transformatieve, wat de regels overschrijdt, de kwaliteit.
Het moet niet, maar het mag !
Men haalt er geen normen uit, maar het is wel leuk.
Je kan hier spreken van overvloedigheid, het esthetische, ...

Wim Fierens